Mənəvi zərərin kompensasiyası ilə bağlı mübahisələrdə iddia müddəti məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsas hüquqi məqam ondan ibarətdir ki, şəxsiyyət hüququnun müdafiəsi tələbi ilə mənəvi təzminat tələbinə eyni iddia müddəti tətbiq edilmir.

1. Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi tələblərinə iddia müddəti tətbiq edilirmi?

Qərarın 8.1 və 8.2-ci bəndlərinə əsasən, şəxsi qeyri-əmlak hüquqlarının və digər qeyri-maddi nemətlərin müdafiəsi haqqında tələblərə, bir qayda olaraq, iddia müddəti şamil edilmir.

Bu tələblərə pozulmuş şəxsiyyət hüququnun müdafiəsinə yönəlmiş, məsələn, məlumatların təkzib edilməsi, silinməsi və ya davam edən pozuntunun dayandırılması kimi tələblər aid ola bilər.

Lakin konkret tələbin hüquqi mahiyyəti düzgün müəyyən edilməlidir. Tələbin yalnız “şəxsiyyət hüququnun müdafiəsi” adlandırılması onun avtomatik olaraq iddia müddətindən kənar qalması demək deyil.

2. Mənəvi təzminat tələbinə hansı müddət tətbiq edilir?

Qərarın 8.3-cü bəndinə əsasən, mənəvi təzminat tələblərinə onların hüquqi əsasını təşkil edən münasibətlərə uyğun iddia müddətləri tətbiq olunur.

Deliktdən, yəni mülki hüquq pozuntusundan irəli gələn tələblərdə ümumi 10 illik iddia müddəti və ya qanunda nəzərdə tutulmuş xüsusi qısaldılmış müddət tətbiq oluna bilər.

Məsələn, Qərarda əmək münasibətlərindən irəli gələn müəyyən tələblər üçün Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsində nəzərdə tutulan birillik müddətə də istinad edilir.

Müqavilədən irəli gələn mənəvi təzminat tələblərində isə həmin müqavilə münasibəti üçün qanunla müəyyən edilmiş iddia müddəti nəzərə alınmalıdır.

Buna görə bütün mənəvi təzminat iddiaları üçün vahid müddət göstərmək düzgün olmaz. Əvvəlcə tələbin hüquqi əsası müəyyən edilməlidir.

3. Həyata və sağlamlığa vurulan zərər üzrə xüsusi qayda

Qərarın 8.4-cü bəndi fiziki şəxsin həyatına və ya sağlamlığına vurulmuş zərərin kompensasiyası ilə bağlı tələblərə iddia müddətinin şamil edilmədiyini göstərir.

Bununla belə, hüququn yarandığı andan üç il keçdikdən sonra irəli sürülmüş belə tələblərdə ödənişin əvvəlki üçillik dövr üçün verilməsi qaydası nəzərə alınmalıdır.

Bu xüsusi qayda həyat və sağlamlığa vurulan zərərin kompensasiyasına aiddir. Onu hər növ mənəvi təzminat tələbinə avtomatik tətbiq etmək olmaz.

4. Praktik nümunələr

Nümunə 1: Şəxsi məlumatların yayılması. Şəxsin şəxsi məlumatları qanunsuz yayıldıqda, o, məlumatların silinməsi və pozuntunun dayandırılması barədə tələb irəli sürə bilər. Bu tələbə tətbiq olunan iddia müddəti ilə mənəvi təzminat tələbinə tətbiq olunan müddət eyni olmaya bilər.

Nümunə 2: Müqavilə münasibətindən yaranan mübahisə. Xidmət müqaviləsinin pozulması nəticəsində mənəvi təzminat tələb edilirsə, müqavilə münasibətinə aid iddia müddəti araşdırılmalıdır.

Nümunə 3: Əmək münasibətləri. Əmək münasibətləri ilə bağlı mənəvi təzminat tələb edilirsə, xüsusi əmək qanunvericiliyində müəyyən edilmiş müddətlər nəzərə alınmalıdır.

5. İddia qaldırmazdan əvvəl nələr yoxlanılmalıdır?

• Tələbin şəxsiyyət hüququnun müdafiəsinə, mənəvi təzminata, yoxsa hər ikisinə aid olması;

• zərərin müqavilə münasibətindən, deliktdən və ya xüsusi hüquqi münasibətdən yaranması;

• qanunda ümumi və ya xüsusi iddia müddətinin nəzərdə tutulması;

• tələb olunan müdafiə vasitələrinin düzgün seçilməsi;

• hüquq pozuntusunun tarixini və nəticələrini təsdiqləyən sənədlər.

İddia müddətinin düzgün müəyyən edilməsi tələbin mahiyyəti üzrə qiymətləndirilməsi üçün vacibdir.

Nəticə

Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi tələbləri ilə mənəvi təzminat tələblərinin iddia müddəti fərqli hüquqi qaydalara tabedir. Buna görə iddia qaldırmazdan əvvəl tələbin hüquqi əsasını və tətbiq olunan müddəti ayrıca təhlil etmək lazımdır.

Hüquqi mənbə: Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 24 dekabr 2025-ci il tarixli, 20 nömrəli Qərarı, 8.1–8.4-cü bəndlər.

Bu məqalə maarifləndirici xarakter daşıyır. Konkret işdə iddia müddəti mübahisənin hüquqi əsasları və tətbiq olunan qanunvericilik nəzərə alınmaqla yoxlanılmalıdır.