Pulun saxlanması adi saxlama müqaviləsindən nə ilə fərqlənir?

Bir çox insanlar hesab edir ki, pulu və ya digər əvəz edilə bilən əşyaları kiməsə saxlamaq üçün verdikdə, bu, adi saxlama müqaviləsi hesab olunur. Halbuki Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsi belə halları ayrıca hüquqi rejimlə tənzimləyir.

Mülki Məcəllənin 826-cı maddəsinə əsasən, əgər saxlanmaq üçün verilən pulun eyni əskinaslarının deyil, yalnız eyni məbləğin qaytarılması razılaşdırılıbsa, həmin pul üzərində mülkiyyət hüququ, ondan istifadə hüququ və onun təsadüfən məhv olması və ya itməsi riski saxlayıcıya keçir.

Bu norma klassik saxlama müqaviləsindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Əvəz edilə bilən əşya nədir?

Əvəz edilə bilən əşyalar fərdi əlamətlərinə görə deyil, növünə, miqdarına və keyfiyyətinə görə müəyyən olunan əşyalardır.

Bunlara, məsələn:

• pul;
• buğda;
• düyü;
• şəkər;
• sement;
• yanacaq;
• neft məhsulları;
• eyni növ qiymətli kağızlar

aid edilə bilər.

Belə əşyalarda əsas məsələ konkret əşyanın deyil, onun ekvivalentinin qaytarılmasıdır.

Pul saxlayıcıya verildikdə nə baş verir?

Əgər tərəflər razılaşırlar ki, saxlayıcı sonradan eyni əskinasları deyil, yalnız eyni məbləği qaytaracaq, onda:

✔ pulun mülkiyyətçisi artıq saxlayıcı hesab olunur;

✔ saxlayıcı həmin puldan istifadə edə bilər;

✔ pulun itməsi və ya məhv olması riski saxlayıcının üzərinə keçir.

Bu hüquqi nəticələr Mülki Məcəllənin 826.1-ci maddəsindən irəli gəlir.

Möhürlənməmiş pul niyə fərqli qiymətləndirilir?

Qanun mühüm bir prezumpsiya müəyyən edir.

Əgər pul:

• zərfdə möhürlənməyibsə;
• bağlanmayıbsa;
• açıq şəkildə saxlayıcıya təqdim olunubsa,

hesab edilir ki, tərəflər eyni əskinasların deyil, yalnız eyni məbləğin qaytarılmasını nəzərdə tutublar.

Bu halda ayrıca yazılı razılaşma olmasa belə, qanun həmin iradəni ehtimal edir.

Digər əvəz edilə bilən əşyalar necə saxlanılır?

Puldan fərqli olaraq digər əvəz edilə bilən əşyalar (məsələn taxıl, yanacaq və ya qiymətli kağızlar) üzərində saxlayıcı yalnız tapşıranın birbaşa razılığı olduqda sərəncam verə bilər.

Belə razılıq yoxdursa:

• əşyadan istifadə etmək;
• satmaq;
• dəyişmək;
• başqasına vermək

qanunsuz hesab olunur.

Praktiki nümunə №1

Hadisə

A şəxsi dostu B-yə 20.000 manat verir.

Onlar razılaşırlar ki, altı aydan sonra B həmin məbləği geri qaytaracaq.

Pul adi zərfdə təqdim olunur və möhürlənmir.

Hüquqi qiymətləndirmə

Bu halda:

• B puldan istifadə edə bilər;
• 20.000 manatın mülkiyyəti hüquqi baxımdan B-yə keçir;
• altı aydan sonra B eyni əskinasları deyil, yalnız 20.000 manatı qaytarmalıdır.

Bu münasibət Mülki Məcəllənin 826.1-ci maddəsinə uyğun qiymətləndirilir.

Praktiki nümunə №2

Hadisə

Bir sahibkar digər sahibkara 500 kisə sementi altı ay müddətinə saxlamağa verir.

Müqavilədə sementdən istifadə olunmasına dair heç bir razılıq yoxdur.

Saxlayıcı sementin 150 kisəsini satır.

Hüquqi qiymətləndirmə

Bu halda saxlayıcı qanunu pozmuş hesab olunur.

Çünki digər əvəz edilə bilən əşyalara yalnız tapşıranın açıq razılığı ilə sərəncam verilə bilər.

Tapşıran:

• vurulmuş ziyanın ödənilməsini;
• əvəzinin qaytarılmasını;
• digər mülki-hüquqi müdafiə vasitələrinin tətbiqini tələb edə bilər.

Praktikada ən çox rast gəlinən səhvlər

Ən çox rast gəlinən problemlər bunlardır:

• pulun borc, yoxsa saxlama üçün verildiyinin müəyyən edilməməsi;
• yazılı müqavilənin bağlanmaması;
• pulun möhürlənmədən təhvil verilməsi;
• əvəz edilə bilən mallardan icazəsiz istifadə;
• sübutların kifayət qədər olmaması.

Belə hallarda məhkəmələr tərəflərin iradəsini, müqavilənin məzmununu və təqdim edilmiş sübutları birlikdə qiymətləndirirlər.

Vəkilin tövsiyəsi

Pul və ya digər əvəz edilə bilən əşyaların saxlanması ilə bağlı münasibətlərdə aşağıdakı məsələlərin yazılı şəkildə müəyyənləşdirilməsi tövsiyə olunur:

• saxlanılan əşyanın növü;
• miqdarı;
• keyfiyyəti;
• saxlayıcının istifadə hüququnun olub-olmaması;
• qaytarılma müddəti;
• tərəflərin məsuliyyəti.

Bu cür müqavilə gələcək mübahisələrin qarşısının alınmasına və hüquqların daha etibarlı müdafiəsinə xidmət edir.

Nəticə

Pul və digər əvəz edilə bilən əşyaların saxlanması adi saxlama müqaviləsindən fərqli hüquqi nəticələr doğurur. Xüsusilə pulun saxlanması zamanı mülkiyyət hüququnun və riskin saxlayıcıya keçməsi bu münasibətin ən mühüm xüsusiyyətidir.

Tərəflərin hüquq və öhdəliklərini əvvəlcədən düzgün müəyyən etməsi gələcək hüquqi mübahisələrin qarşısını almağa kömək edir.