Mənəvi zərər şəxsin hüquqlarının pozulması nəticəsində keçirdiyi mənəvi sarsıntı və iztirablarla bağlıdır. Şəxsin şərəf və ləyaqətinin alçaldılması, şəxsi həyatına qanunsuz müdaxilə, sağlamlığına zərər vurulması və digər şəxsiyyət hüquqlarının pozulması müəyyən hallarda mənəvi zərərin kompensasiyası tələbini yarada bilər.
1. Mənəvi zərər nədir?
Qərarın 5.1-ci bəndinə əsasən, mənəvi zərər fiziki şəxsin şəxsiyyət hüquqlarının pozulması nəticəsində keçirdiyi sarsıntı və ya iztirabdır.
Qərar mənəvi sarsıntı ilə mənəvi iztirabı fərqləndirir.
Mənəvi sarsıntı şəxsin daxili tarazlığına mənfi təsir edən, lakin iztirab həddinə çatmayan emosional vəziyyətdir. Stress, qorxu, qəzəb, kədər, alçalma, utanma, məyusluq və uzun müddət davam edən qeyri-müəyyənlik buna nümunə ola bilər.
Mənəvi iztirab isə şəxsin daxili sabitliyini pozan, davamlı fiziki və ya psixi əzablara səbəb olan daha ağır mənfi vəziyyətdir. Ağrı, fiziki narahatlıq və psixi sağlamlıqla bağlı ciddi nəticələr konkret hallardan asılı olaraq bu kateqoriyaya aid ola bilər.
2. Mənəvi zərər hansı hallarda yarana bilər?
Mənəvi zərər şəxsiyyət hüquqlarının müxtəlif formalarda pozulması nəticəsində yarana bilər. Məsələn:
şəxsin şərəf və ləyaqətini alçaldan məlumatların yayılması;
şəxsi və ailə həyatına qanunsuz müdaxilə;
şəxsi yazışmaların, foto və ya videoların qanunsuz yayılması;
sağlamlığa zərər vurulması;
şəxsin azadlıq və digər şəxsiyyət hüquqlarının pozulması;
əmək, ailə və istehlak münasibətlərində şəxsiyyət hüquqlarına müdaxilə.
Lakin hər bir xoşagəlməz hadisə avtomatik olaraq mənəvi zərərin kompensasiyası üçün əsas yaratmır. Hüquqi qiymətləndirmə zamanı konkret hüququn pozulması, hadisənin halları və tətbiq edilən məsuliyyət əsasları müəyyən edilməlidir.
3. Mənəvi zərərin kompensasiyasının məqsədi nədir?
Qərarın 5.4-cü bəndində mənəvi zərərin kompensasiyası şəxsin yaşadığı mənəvi sarsıntı və iztirabların aradan qaldırılmasına, həyat sevincinin və istəyinin yenidən qazanılmasına, pozulmuş mənəvi tarazlığın bərpasına xidmət edən vasitə kimi izah edilir.
Bu baxımdan kompensasiya yalnız pul ödənilməsi məsələsi deyil. Bəzi hallarda pozuntunun tanınması, məlumatların təkzib edilməsi və ya silinməsi, şəxsin hüquqlarının bərpası da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
4. Praktik nümunə
Tutaq ki, bir şəxs digər şəxsin razılığı olmadan onun şəxsi yazışmalarını sosial şəbəkədə yayımlayır. Yazışmalar geniş auditoriyaya çatır və həmin şəxsin şəxsi həyatına ciddi müdaxilə baş verir.
Belə vəziyyətdə zərərçəkmiş şəxs hadisənin hallarından asılı olaraq məlumatların silinməsini, yayılmanın dayandırılmasını, pozuntunun tanınmasını və mənəvi zərərin kompensasiyasını tələb edə bilər. Tələbin əsaslılığı və kompensasiyanın həcmi konkret faktlar və hüquqi əsaslar əsasında qiymətləndiriləcəkdir.
5. Hansı sübutlar əhəmiyyətlidir?
İşin xarakterindən asılı olaraq aşağıdakılar əhəmiyyət daşıya bilər:
yazışmalar, ekran görüntüləri, foto və video materiallar;
şahid ifadələri;
tibbi sənədlər və müalicə məlumatları;
yayılmanın miqyasını və müddətini göstərən elektron materiallar;
pozuntunun şəxsin gündəlik həyatına, ailə münasibətlərinə və peşə fəaliyyətinə təsirini təsdiqləyən sübutlar.
Bütün işlər üçün eyni sübut siyahısı mövcud deyil. Sübutların uyğunluğu mübahisənin xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Nəticə
Mənəvi zərərin kompensasiyası şəxsin pozulmuş şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsinin mühüm vasitəsidir. Lakin hər bir halda hüquq pozuntusunun xarakteri, zərərçəkmişin keçirdiyi sarsıntı və iztirablar, tətbiq edilən hüquqi əsaslar və müvafiq sübutlar ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Hüquqi mənbə: Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 24 dekabr 2025-ci il tarixli, 20 nömrəli “Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qərarı, 5.1–5.5-ci bəndlər.
Bu məqalə maarifləndirici xarakter daşıyır və fərdi hüquqi məsləhəti əvəz etmir.