İnzibati məhkəmə icraatının ən vacib prinsiplərindən birini — işin hallarının araşdırılması prinsipini müəyyən edir.
Bu prinsipə əsasən, məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdiyi sənəd və izahatlarla kifayətlənməməlidir. Hakim mübahisənin düzgün həlli üçün əhəmiyyətli olan bütün faktiki halları öz təşəbbüsü ilə araşdırmağa borcludur.
Qanuna görə məhkəmə:
- əlavə sübutlar tələb edə;
- dövlət orqanlarından məlumat toplaya;
- tərəflərin təqdim etmədiyi halları araşdıra;
- zəruri olduqda sübutların toplanmasını özü həyata keçirə bilər.
Eyni zamanda proses iştirakçıları da məhkəməyə kömək etməli, sübutları gizlətməməli və araşdırmaya mane olmamalıdırlar.
Əgər tərəf sübutu qəsdən gizlədirsə və ya məhv edirsə, məhkəmə bunu həmin tərəfin əleyhinə qiymətləndirə və sübut etmə vəzifəsinin dönüşü barədə qərardad qəbul edə bilər.
Bu maddənin əsas məqsədi formal yanaşmanı deyil, maddi həqiqətin müəyyən edilməsini təmin etməkdir. İnzibati mübahisələrdə vətəndaşın dövlət orqanı qarşısında daha zəif vəziyyətdə olması nəzərə alınaraq, məhkəməyə daha aktiv rol verilir.
⚖️ Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi konkret göstərir ki, inzibati məhkəmə yalnız arbitraj edən deyil, həm də həqiqəti araşdıran məhkəmədir.