Belə hallarda inzibati orqanın qərarının qanuniliyini və əsaslılığını qiymətləndirmək üçün “İnzibati icraat haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun prinsiplərini bilmək vacibdir.
Bu prinsiplər dövlət orqanlarının fəaliyyətinə hüquqi çərçivə yaradır və fiziki şəxslərin, sahibkarların və hüquqi şəxslərin hüquqlarının qorunmasına xidmət edir.
1. Qanunçuluq prinsipi: Dövlət orqanı yalnız qanun çərçivəsində hərəkət etməlidir
Qanunun 11-ci maddəsinə əsasən, inzibati orqanlar qanunun tələblərinə riayət etməyə borcludurlar. Şəxsin hüquq və azadlıqlarına müdaxilə yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada mümkündür.
Praktik nümunə: Dövlət orqanı sahibkardan müəyyən sənəd tələb edirsə, həmin tələbin hüquqi əsasının olub-olmadığı araşdırılmalıdır. Qanuni əsas olmadan şəxsin üzərinə əlavə öhdəlik qoyulması mübahisələndirilə bilər.
2. Bərabərlik prinsipi: Eyni vəziyyətdə olan şəxslərə fərqli yanaşma yolverilməzdir
Qanunun 12-ci maddəsi hamının qanun və inzibati orqan qarşısında bərabər olduğunu müəyyən edir.
Eyni mühüm faktiki hallara malik işlər üzrə fərqli qərarların, fərqli mühüm faktiki hallara malik işlər üzrə isə eyni qərarların qəbul edilməsi qadağandır.
Praktik nümunə: Eyni hüquqi və faktiki şərtlərə malik iki sahibkardan birinə icazə verilib, digərinə isə əsaslandırılmış fərq olmadan imtina edilibsə, bu fərqli münasibətin qanuniliyi araşdırıla bilər.
3. Etimad hüququnun qorunması: Dövlət orqanının əvvəlki davranışı əhəmiyyət daşıyır
Qanunun 13-cü maddəsi şəxslərin inzibati orqanların mövcud inzibati praktikasına olan etimadını qoruyur.
İnzibati orqan, bir qayda olaraq, mövcud praktikaya uyğun hərəkət etməlidir. İctimai maraqlar bunu tələb etdikdə praktika dəyişdirilə bilər, lakin yeni praktika davamlı və ümumi xarakter daşımalıdır.
Qanunun 13.4-cü maddəsinə əsasən, müəyyən inzibati aktın qəbul ediləcəyi və ya edilməyəcəyi barədə vədlər və bəyanatlar yalnız yazılı formada olduqda etibarlı təminat sayılır.
Praktik nümunə: Dövlət orqanı əvvəlki müraciətlərdə eyni qaydanı tətbiq edib, sonradan isə ümumi yanaşmasını dəyişirsə, dəyişiklik üçün əsaslar və bunun konkret şəxsə təsiri hüquqi baxımdan qiymətləndirilə bilər.
Bununla belə, etimad qanunsuz hərəkətlərə əsaslana bilməz.
4. Diskresion səlahiyyətlər: Dövlət orqanının seçim imkanı məhdudiyyətsiz deyil
Qanunun 14-cü maddəsi inzibati orqanın diskresion səlahiyyətlərini qanunla müəyyən edilmiş hüdudlarda həyata keçirməli olduğunu bildirir.
Belə səlahiyyətlər əsasında qəbul edilən qərarlar qanuni məqsədə uyğun olmalı və şəxslərin hüquq və azadlıqlarını əsassız məhdudlaşdırmamalıdır.
Praktik nümunə: Qanun inzibati orqana bir neçə mümkün qərardan birini seçmək imkanı verirsə, bu seçim özbaşına deyil, səlahiyyətin məqsədinə uyğun edilməlidir.
5. Formal tələblərdən sui-istifadə qadağandır
Qanunun 15-ci maddəsi yalnız formal tələblərə əməl olunmasını təmin etmək məqsədilə şəxslərin üzərinə əsassız öhdəliklər qoyulmasını qadağan edir.
Qanunda birbaşa nəzərdə tutulmadıqda, formal tələbin pozulması qərarın qəbulundan imtina üçün əsas ola bilməz. Həmçinin sənədlərdə yazı və hesab zamanı yol verilmiş aşkar, düzəldilməsi mümkün olan səhvlərə görə sənədlərin qəbulundan imtina edilə bilməz.
Praktik nümunə: Ərizədə asanlıqla düzəldilə bilən texniki səhv varsa, qanunda başqa qayda nəzərdə tutulmadığı halda, həmin səhvə görə sənədin qəbul edilməsindən imtina məsələsi 15-ci maddənin tələbləri baxımından qiymətləndirilməlidir.
6. Hüququn tətbiqindən imtina edilə bilməz
Qanunun 16-cı maddəsinə əsasən, şəxsin vəziyyətinə tətbiq edilməli olan hüquq normasını inzibati orqan maraqlı şəxsin vəsatəti əsasında və ya xidməti vəzifəsindən irəli gələrək tətbiq etməlidir.
Hüquq normasının tətbiqi diskresion səlahiyyətə aid olduqda belə, maraqlı şəxs həmin səlahiyyətin düzgün həyata keçirilməsini tələb edə bilər.
Praktik nümunə: Şəxs müraciətində konkret hüquqi normaya istinad edirsə, inzibati orqan həmin normanın işə tətbiq olunub-olunmadığını qiymətləndirməlidir.
7. Mütənasiblik prinsipi: Məhdudiyyət məqsəddən artıq olmamalıdır
Qanunun 17-ci maddəsi şəxsin hüquqi vəziyyətinə və hərəkət azadlığına müdaxilə edən tədbirlərin qanuni məqsədə mütənasib olmasını tələb edir.
Tədbir məqsədə çatmaq üçün yararlı və zəruri olmalı, məzmunu, yeri, vaxtı və əhatə etdiyi şəxslər baxımından əsaslandırılmalıdır.
Praktik nümunə: Dövlət orqanının qanuni məqsədə daha az müdaxilə edən vasitə ilə nail olmaq imkanı olduğu halda, şəxsin hüquqlarını daha geniş məhdudlaşdıran tədbirin seçilməsi mütənasiblik baxımından mübahisə yarada bilər.
8. “Çoxun azı ehtiva etməsi” prinsipi
Qanunun 18-ci maddəsinə əsasən, inzibati orqan şəxsdən əvvəlki hərəkətin mahiyyətcə əhatə etdiyi başqa bir hərəkəti təkrar etməsini tələb edə bilməz.
Həmçinin verilmiş arayış və icazələr öz məqsədinə uyğun olan hissəvi arayış və icazələri ehtiva edir.
Praktik nümunə: Şəxsin artıq yerinə yetirdiyi hərəkət qanuni baxımdan tələb olunan digər hərəkəti də əhatə edirsə, həmin hərəkətin yenidən tələb olunmasının hüquqi əsası araşdırılmalıdır.
9. Mötəbərlik prezumpsiyası: Təqdim etdiyiniz sənədlər əsassız şübhə ilə rədd edilməməlidir
Qanunun 19-cu maddəsinə görə, inzibati icraat zamanı təqdim edilən sənədlər və dəlillər onların həqiqətə uyğun olmadığı sübuta yetirilməyənədək mötəbər hesab olunur.
Şəxsdən bu sənədlərin mötəbərliyini təsdiqləyən əlavə sənədlər və ya məlumatlar tələb edilməsi qadağandır.
Təqdim edilmiş sübutların mötəbərliyinə əsaslı şübhələr olduqda isə inzibati orqan onların yoxlanılması üçün müstəqil şəkildə və öz hesabına tədbirlər görməlidir.
Praktik nümunə: Şəxs qanunla tələb olunan sənədləri təqdim edib, lakin inzibati orqan onların doğruluğunu yoxlamaq istəyirsə, əsaslı şübhələr mövcud olduqda yoxlama tədbirlərini özü həyata keçirməlidir.
10. Hüquqi dövlət prinsipləri birbaşa tətbiq olunur
Qanunun 10-cu maddəsi inzibati icraatın Konstitusiyada, beynəlxalq müqavilələrdə və hüquqi dövlətin ümumi qəbul olunmuş prinsiplərində nəzərdə tutulmuş təminatlar əsasında həyata keçirilməsini tələb edir.
Bu prinsiplər inzibati orqanlar tərəfindən birbaşa tətbiq olunur. Deməli, inzibati qərar yalnız konkret normaya deyil, inzibati icraatın əsas hüquqi prinsiplərinə də uyğun olmalıdır.
Hüquqlarınızın pozulduğunu düşünürsünüzsə, nə etməlisiniz?
İnzibati aktı, imtina məktubunu və ya digər qərarı əldə edin.
Qərarın hüquqi və faktiki əsaslarını araşdırın.
Təqdim etdiyiniz sənədləri, yazışmaları və digər sübutları qoruyun.
Qərarın qanunçuluq, bərabərlik, mütənasiblik və digər prinsiplərə uyğunluğunu qiymətləndirin.
Zərurət olduqda, inzibati şikayət və ya digər hüquqi müdafiə vasitələrinin tətbiqi üçün hüquqşünasa və ya vəkilə müraciət edin.
Nəticə
İnzibati orqanların səlahiyyətləri qanunla məhdudlaşdırılır. Qanunçuluq, bərabərlik, etimadın qorunması, mütənasiblik və mötəbərlik prezumpsiyası inzibati qərarların qəbulunda mühüm hüquqi təminatlardır.
Bu prinsipləri bilmək dövlət orqanları ilə münasibətlərdə hüquqlarınızı daha düzgün müdafiə etməyə və qanunsuz hesab etdiyiniz qərarları əsaslı şəkildə mübahisələndirməyə kömək edir.
Avukat.az — inzibati, gömrük, korporativ, əmək və mülki hüquq sahələrində hüquqi məlumat və peşəkar dəstək.
Əlaqə: www.avukat.az | +994 50 285 68 28 | info@avukat.az
Qeyd: Məqalə təqdim edilmiş “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 10–19-cu maddələri əsasında maarifləndirmə məqsədilə hazırlanıb. Konkret iş üzrə hüquqi nəticə qüvvədə olan qanunvericiliyin tam mətni və faktiki hallar nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.