Əslində isə bu yanaşma düzgün deyil.
Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 560-cı maddəsi hüquq sistemimizin mühüm prinsiplərindən birini müəyyən edir: hüquqdan sui-istifadə qadağandır. Yəni şəxs öz hüququnu qanuni məqsədlə deyil, başqasına zərər vurmaq, onu sıxışdırmaq və ya ədalətsiz üstünlük əldə etmək üçün istifadə edərsə, bu davranış hüquq tərəfindən qorunmur.
Hüquqdan sui-istifadə nədir?
Sadə dillə desək, hüquqdan sui-istifadə o zaman baş verir ki, şəxs qanunun ona verdiyi hüquqdan vicdanlı və ədalətli şəkildə deyil, qanunun məqsədinə zidd olaraq istifadə edir.
Yəni hüququn mövcud olması onun istənilən formada həyata keçirilə biləcəyi anlamına gəlmir.
Məhkəmələr bu hallara necə yanaşır?
Məhkəmə yalnız "şəxsin hüququ varmı?" sualına baxmır. Eyni zamanda araşdırır:
hüquq hansı məqsədlə həyata keçirilib;
digər tərəfin qanuni maraqları pozulubmu;
davranış vicdanlılıq prinsipinə uyğundurmu;
hüquqdan istifadə yalnız zərər vurmaq məqsədi daşıyırmı.
Əgər cavab mənfidirsə, həmin hüquqi hərəkət etibarsız hesab edilə bilər.
Hüquqdan sui-istifadəyə aid nümunələr
Mülki Məcəllənin 560.3-cü maddəsində bu halların bir neçəsi göstərilib.
1. Qanunsuz əldə edilmiş hüququn həyata keçirilməsi
Şəxs qanunsuz və ya müqaviləyə zidd şəkildə əldə etdiyi hüquqa əsaslanaraq qarşı tərəfdən nəsə tələb edə bilməz.
2. Öz öhdəliklərini kobud şəkildə pozduğu halda hüquq tələb etmək
Müqavilə üzrə öz vəzifələrini yerinə yetirməyən tərəfin yalnız digər tərəfdən öhdəliklərin icrasını tələb etməsi vicdanlı davranış hesab olunmur.
3. Əvvəlki davranışına zidd hərəkət etmək
Şəxs uzun müddət müəyyən davranış nümayiş etdirib qarşı tərəfdə əsaslı inam yaratdıqdan sonra qəfil tam əks mövqe tutursa, bu da hüquqdan sui-istifadə sayıla bilər.
Bu prinsip beynəlxalq hüquqda "venire contra factum proprium" kimi tanınır.
4. Bazar üstünlüyündən sui-istifadə
Qanun yalnız fiziki şəxsləri deyil, şirkətləri də bu sahədə məhdudlaşdırır.
Məsələn:
əsassız yüksək qiymətlər tətbiq etmək;
müqavilə bağlamaq üçün əlaqəsi olmayan əlavə şərtlər irəli sürmək;
eyni vəziyyətdə olan tərəflərə fərqli şərtlər tətbiq etmək;
rəqabəti məhdudlaşdıran razılaşmalar bağlamaq.
Bu cür davranışlar həm mülki, həm də rəqabət hüququ baxımından məsuliyyət yarada bilər.
Hüquqdan sui-istifadənin nəticəsi nə olur?
Qanuna görə:
belə hərəkətlər hüquqi müdafiə əldə etmir;
həmin əsasla bağlanmış razılaşmalar etibarsız sayıla bilər;
məhkəmə iddianı rədd edə bilər;
zərərçəkmiş tərəfin hüquqları bərpa oluna bilər.
Nəticə
Mülki hüququn əsas prinsiplərindən biri vicdanlılıqdır.
Qanun şəxslərə geniş hüquqlar verir, lakin bu hüquqlar başqalarının hüquq və qanuni mənafelərinə zərər vurmaq üçün istifadə edilə bilməz.
Unutmayaq ki, qanun hüququ deyil, hüququn vicdanlı şəkildə həyata keçirilməsini qoruyur.
Hüququnuzdan istifadə edin, lakin onu sui-istifadə vasitəsinə çevirməyin.