Azərbaycan Respublikasının Gömrük Məcəlləsinin 12-ci fəsli gömrük orqanlarının vəzifəli şəxslərinin səlahiyyətlərini, nəqliyyat vasitələrinin və malların yoxlanılması qaydalarını, şəxsi yoxlamanın əsaslarını və fiziki qüvvədən istifadə şərtlərini müəyyən edir.
Bu qaydaları bilmək həm fiziki şəxslər, həm də idxal-ixrac fəaliyyəti ilə məşğul olan sahibkarlar üçün vacibdir.
1. Gömrük əməkdaşları nəqliyyat vasitəsini istənilən vaxt saxlaya bilərlərmi?
Gömrük əməkdaşlarının nəqliyyat vasitələrini saxlamaq və yoxlamaq səlahiyyəti mövcuddur. Lakin Gömrük Məcəlləsinin 58-ci maddəsinə əsasən, nəqliyyat vasitəsinin yoxlama məqsədilə saxlanılması üçün müəyyən əsasların mövcudluğuna dair əsaslı səbəblər olmalıdır.
Belə əsaslara, məsələn, aşağıdakılar daxildir:
Gömrük ödənişləri ödənilməmiş malların daşınması;
Gətirilməsi və ya aparılması qadağan edilmiş, yaxud məhdudlaşdırılmış malların mövcudluğu;
Təhlükəli hesab edilən malların daşınması;
Gömrük qanunvericiliyinin pozulması barədə məlumatların olması;
Malların qanunsuz idxalı və ya ixracına cəhdlə bağlı əsaslı dəlillərin mövcudluğu.
Vacib məqam: Nəqliyyat vasitəsi gömrük nəzarəti altında olduğu müddətdən artıq saxlanılmamalıdır. Yoxlama nəticəsində göstərilən əsaslar aşkar edilmədikdə, nəqliyyat vasitəsinin hərəkətinin davam etdirilməsi təmin edilməlidir.
2. Gömrük əməkdaşları avtomobilin bütün hissələrini yoxlaya bilərlərmi?
Bəli, qanunla nəzərdə tutulan hallarda və müvafiq əsaslar olduqda gömrük əməkdaşları nəqliyyat vasitəsinin müxtəlif hissələrinə daxil ola, bağlı qutuları və bağlamaları aça, malları yoxlaya bilərlər.
Bu səlahiyyət Gömrük Məcəlləsinin 57 və 58-ci maddələri ilə tənzimlənir.
Lakin nəqliyyat vasitəsinin yoxlanılması gömrük nəzarətinin məqsədləri və qanunla müəyyən edilmiş əsaslar çərçivəsində həyata keçirilməlidir.
3. Gömrük əməkdaşları baqajınızı yoxlaya bilərlərmi?
Gömrük Məcəlləsinin 63-cü maddəsinə əsasən, nəqliyyat vasitəsində olan şəxslərin üzərində və onlara məxsus baqajda ilkin yoxlama aparıla bilər.
Belə yoxlama zamanı xidməti itlərdən, rentgen aparatlarından, mexaniki, elektrik və elektron cihazlardan, eləcə də digər texniki vasitələrdən istifadə oluna bilər.
Gömrük Məcəlləsinin 65-ci maddəsi isə gömrük nəzarətindən keçməli olan malların yoxlanılmasını, çəkilməsini, ölçülməsini, sayılmasını və zərurət olduqda nümunələrin götürülməsini nəzərdə tutur.
Deməli, baqaj və malların yoxlanılması gömrük nəzarətinin qanunla müəyyən edilmiş formalarından biridir.
4. Şəxsi yoxlama nə vaxt aparıla bilər?
Şəxsi yoxlama adi baqaj yoxlamasından fərqlənir. Bu, gömrük nəzarətinin müstəsna formasıdır.
Gömrük Məcəlləsinin 64-cü maddəsinə əsasən, ilkin yoxlamadan sonra şəxsin üzərində qadağan edilmiş və ya məhdudlaşdırılmış malları, gömrük ödənişləri ödənilməmiş malları və ya gömrük qanunvericiliyinin pozulmasını təsdiqləyən əşyaları gizlətməsi barədə əsaslı şübhə yarandıqda şəxsi yoxlama aparıla bilər.
Bu prosedur zamanı mühüm tələblər nəzərə alınmalıdır:
Şəxsi yoxlama sanitar-gigiyenik tələblərə cavab verən təcrid olunmuş yerdə aparılmalıdır.
Videoçəkilişdən istifadə edilmədikdə, azı iki hal şahidinin iştirakı məcburidir.
Şəxsin soyundurulması zərurəti yarandıqda videoçəkilişə yol verilmir.
Şəxsi yoxlamada iştirak edən gömrük əməkdaşları, hal şahidləri və cəlb edilən tibb işçiləri yoxlanılan şəxslə eyni cinsdən olmalıdırlar.
Şəxsi yoxlama haqqında müvafiq akt tərtib edilməlidir.
Daxili bədən boşluqlarının yoxlanılması və narkotik vasitələrin gizlədilməsinin müəyyən edilməsi məqsədilə tibbi müayinə xüsusi qaydada, tibb işçisi tərəfindən həyata keçirilməlidir.
5. Gömrük əməkdaşı sizdən hansı məlumatları tələb edə bilər?
Gömrük Məcəlləsinin 60 və 61-ci maddələri müəyyən hallarda şəxslərin sorğu-sual edilməsinə imkan verir.
Suallar aşağıdakı məsələlərlə bağlı ola bilər:
Malların növü, xüsusiyyətləri və mənşə ölkəsi;
Malların qiyməti və mülkiyyət hüququ;
Malların təyinat yeri;
Gömrük borcunun mövcudluğu və məbləği;
Şəxsin şəxsiyyətini təsdiq edən sənədlər;
Yaşayış ünvanı, səyahətin məqsədi və marşrutu;
Səyahət sənədləri və istifadə edilən nəqliyyat vasitəsi.
Lakin qeyd olunan maddələr müxtəlif şəxslərə və konkret hallara tətbiq edilir. Buna görə hər bir sorğunun hüquqi əsası və tətbiq dairəsi ayrıca qiymətləndirilməlidir.
6. Sənədlərin təqdim edilməsini tələb etmək hüququ varmı?
Bəli. Gömrük Məcəlləsinin 62, 70 və 71-ci maddələri gömrük nəzarəti, audit və araşdırmalarla əlaqədar sənədlərin tələb olunmasını tənzimləyir.
Məsələn, malların gömrük dəyərinin düzgün bəyan edilməməsi, gömrük ödənişləri və ya güzəştlərdən istifadə qaydalarının pozulması barədə kifayət qədər əsas olduqda müvafiq sənədlər tələb edilə bilər.
Məcəllənin 70.2-ci maddəsində müəyyən edilmiş şərtlərlə, bildiriş təqdim edilməzdən əvvəlki üç il ərzində gömrük sərhədindən keçirilmiş mallarla bağlı mühasibat uçotu sənədlərinin tələb olunması da nəzərdə tutulur.
Xarici dildə olan sənədlər isə onları təqdim edən şəxsin vəsaiti hesabına Azərbaycan dilinə tərcümə olunmalıdır.
7. Gömrük əməkdaşları yaşayış evinə daxil ola bilərlərmi?
Bu, xüsusilə diqqət edilməli olan hüquqi məqamlardan biridir.
Gömrük Məcəlləsinin 65.9-cu maddəsi gömrük əməkdaşlarına müvafiq səlahiyyətlərin həyata keçirilməsi məqsədilə malların yerləşdiyi və ya yerləşməsi ehtimal edilən ərazilərə, tikililərə və digər yerlərə daxil olmaq hüququ verir.
Lakin 65.10-cu maddəyə əsasən, yaşayış binalarına və sahələrinə orada yaşayan fiziki şəxslərin iradəsindən kənar və ya iradəsinə zidd daxil olmağa yol verilmir.
Bu norma yaşayış sahəsinə daxilolma ilə bağlı mühüm hüquqi məhdudiyyətdir. Konkret hadisədə başqa qanunvericilik aktlarından irəli gələn mümkün əsaslar ayrıca araşdırılmalıdır.
8. Gömrük əməkdaşları fiziki qüvvə və xüsusi vasitələrdən istifadə edə bilərlərmi?
Bəli, lakin yalnız qanunla müəyyən edilmiş hallarda və qaydada.
Gömrük Məcəlləsinin 77–79-cu maddələri fiziki qüvvənin və xüsusi vasitələrin tətbiqini tənzimləyir.
Fiziki qüvvə, məsələn, gömrük hüquqpozmalarının qarşısının alınması, müqavimətin dəf edilməsi və qanuni tələblərə tabe olmama hallarının aradan qaldırılması üçün, başqa üsullarla vəzifənin icrasını təmin etmək mümkün olmadıqda tətbiq edilə bilər.
Qanun, həmçinin aşağıdakı tələbləri müəyyən edir:
Bir qayda olaraq, tətbiqdən əvvəl xəbərdarlıq edilməlidir.
Bədən xəsarəti alan şəxsə ilkin tibbi yardım göstərilməsi təmin olunmalıdır.
Vurulan zərərin minimuma endirilməsinə çalışılmalıdır.
Tətbiq edilən tədbir yaranmış təhlükəyə mütənasib olmalıdır.
Qüvvə və ya xüsusi vasitə tətbiq edildikdə xidməti yoxlama aparılmalı, qanunla nəzərdə tutulan məlumatlandırma öhdəlikləri yerinə yetirilməlidir.
Odlu silahın tətbiqi isə daha sərt şərtlərə tabedir və yalnız Məcəllədə göstərilən hallarda mümkündür.
9. Gömrük əməkdaşının qanuni tələbinə tabe olmaq məcburidirmi?
Gömrük Məcəlləsinin 81-ci maddəsinə əsasən, gömrük orqanlarının vəzifəli şəxslərinin gömrük işi ilə bağlı qanuni sərəncam və tələblərinin icrası məcburidir.
Belə tələblərə tabe olmamaq və ya əməkdaşların vəzifələrini yerinə yetirməsinə mane olmaq qanunla müəyyən edilmiş məsuliyyətə səbəb ola bilər.
Burada əsas fərq ondan ibarətdir ki, Məcəllə məhz qanuni sərəncam və tələblərin icrasını məcburi hesab edir.
10. Hüquqlarınızın pozulduğunu düşünürsünüzsə, nə etməlisiniz?
Gömrük yoxlaması zamanı qanunsuz hərəkətə yol verildiyini düşünürsünüzsə, hadisənin sənədləşdirilməsi və hüquqi qiymətləndirilməsi vacibdir.
Praktik olaraq aşağıdakı addımlar faydalı ola bilər:
Hadisənin tarixini, vaxtını, yerini və iştirak edən şəxsləri qeyd edin.
Tərtib edilmiş aktların, protokolların və digər sənədlərin surətlərini əldə etməyə çalışın.
Yoxlama zamanı aşkar edilmiş hallar və götürülmüş əşyalarla bağlı sənədləri qoruyun.
Mövcud foto, video və digər sübutları qanuni yolla saxlayın.
Gömrük orqanının hərəkətinin hüquqi əsaslarını və tətbiq edilən prosedurun tələblərə uyğunluğunu araşdırın.
Zərurət olduqda hüquqşünas və ya vəkillə məsləhətləşərək müvafiq şikayət və ya digər hüquqi müdafiə vasitəsini seçin.
Nəticə
Gömrük nəzarəti dövlətin iqtisadi təhlükəsizliyinin və gömrük qanunvericiliyinə riayətin təmin olunması üçün vacib mexanizmdir. Bununla yanaşı, gömrük əməkdaşlarının səlahiyyətləri qanunla müəyyən edilir və həmin səlahiyyətlərin həyata keçirilməsi müvafiq prosedurlara uyğun olmalıdır.
Vətəndaşın hüquqlarını bilməsi gömrük nəzarətindən yayınmaq deyil, qanuni nəzarətlə hüquqların qorunması arasında düzgün tarazlığın təmin edilməsinə kömək edir.
Hüquqi məsələnizlə bağlı peşəkar dəstəyə ehtiyacınız var?
Gömrük, inzibati, korporativ, əmək və mülki hüquq sahələrində hüquqi məsləhət və vəkil dəstəyi üçün Avukat.az ilə əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Qeyd: Məqalə Azərbaycan Respublikası Gömrük Məcəlləsinin təqdim edilmiş 12-ci fəsli əsasında maarifləndirmə məqsədilə hazırlanıb. Konkret iş üzrə hüquqi nəticə qüvvədə olan qanunvericiliyin tam mətnindən və faktiki hallardan asılıdır.
#AvukatAz #GömrükHüququ #GömrükMəcəlləsi #HüquqlarınızıBilin #HüquqiMaarifləndirmə #GömrükNəzarəti #ŞəxsiYoxlama #BaqajYoxlanışı #Vəkil #HüquqiYardım #İnzibatiHüquq #AzərbaycanHüququ