Təsəvvür edin ki, yanlışlıqla başqa bir şəxsin bank hesabına pul köçürmüsünüz. Və ya bir xidmət göstəriləcəyi vədi ilə ödəniş etmisiniz, lakin həmin xidmət heç vaxt göstərilməyib. Bəlkə də etibarsız hesab edilən bir müqaviləyə əsasən qarşı tərəf sizdən pul alıb və geri qaytarmaq istəmir.

Belə hallarda çoxları düşünür ki, "Pul artıq qarşı tərəfin hesabındadırsa, onu geri almaq mümkün deyil."

Əslində isə Azərbaycan qanunvericiliyi fərqli mövqe tutur.

Mülki Məcəllənin 58-ci fəsli "Əsassız varlanma" institutunu tənzimləyir və hüquqi əsas olmadan başqasının hesabına əldə edilmiş əmlakın və ya pulun geri qaytarılmasını nəzərdə tutur.

Əsassız varlanma nə deməkdir?

Sadə dillə desək, bir şəxs qanuni və ya müqavilə əsası olmadan başqa bir şəxsin hesabına maddi fayda əldə edibsə, o, əsassız varlanmış hesab edilir.

Burada əsas meyar odur ki, həmin pulun və ya əmlakın əldə edilməsini əsaslandıran hüquqi səbəb mövcud olmamalıdır.

Bu, yalnız səhv ödənişlərlə məhdudlaşmır. Bəzən hüquqi əsas əvvəlcə mövcud olur, lakin sonradan aradan qalxır. Məsələn, müqavilə etibarsız hesab edilir və ya bağlanması nəzərdə tutulan hüquqi münasibət ümumiyyətlə baş vermir.

Belə vəziyyətlərdə də əsassız varlanma yarana bilər.

Praktikada bu hallarla tez-tez rastlaşırıq

Hüquqi praktikada aşağıdakı nümunələr kifayət qədər geniş yayılıb:

• Bank hesabına səhv köçürülmüş vəsait;
• Mövcud olmayan borcun ödənilməsi;
• Alqı-satqı baş tutmadığı halda verilmiş avansın geri qaytarılmaması;
• Göstərilməyən xidmətə görə ödəniş alınması;
• Etibarsız müqavilə əsasında pulun qəbul edilməsi;
• Hüquqi əsası olmayan hər hansı digər ödəniş və ya əmlak əldə edilməsi.

Bu halların hər biri konkret şəraitdən asılı olaraq məhkəmədə əsassız varlanma iddiasının predmeti ola bilər.

Qarşı tərəf pulu qaytarmalıdırmı?

Qanunun ümumi yanaşması bəli cavabıdır.

Əsassız varlanan şəxs yalnız aldığı pulu və ya əmlakı deyil, bəzi hallarda həmin əmlakdan əldə etdiyi gəlirləri də geri qaytarmalıdır.

Əgər əmlakı naturada qaytarmaq artıq mümkün deyilsə, onun dəyəri ödənilməlidir.

Qanunun məqsədi kimisə cəzalandırmaq deyil, tərəflər arasında pozulmuş əmlak balansını bərpa etməkdir.

"Pul artıq xərclənib" demək məsuliyyətdən azad edirmi?

Bu, ən çox verilən suallardan biridir.

Bəzi hallarda şəxs sübut edə bilər ki, əldə etdiyi vəsait artıq onun sərvətində mövcud deyil. Lakin bu qayda hər zaman tətbiq olunmur.

Əgər həmin şəxs əvvəldən pulu almağa hüququ olmadığını bilirdisə və ya bunu bilməli olduğu halda vəsaiti qəbul edibsə, sonradan "pul artıq yoxdur" arqumenti onu məsuliyyətdən azad etmir.

Başqa sözlə, vicdanlı və vicdansız davranış arasında hüquqi baxımdan ciddi fərq mövcuddur.

Məqsəd baş tutmadıqda ödənilən pul geri tələb oluna bilərmi?

Bəli.

Bəzən insanlar müəyyən nəticənin əldə ediləcəyinə inanaraq pul ödəyirlər.

Məsələn:

• gələcək əmək münasibəti qurulacağı ümidi ilə;
• müəyyən layihənin həyata keçiriləcəyi gözləntisi ilə;
• razılaşdırılmış xidmət göstəriləcəyi düşüncəsi ilə.

Əgər həmin məqsəd sonradan həyata keçmirsə və ödənişin hüquqi əsası qalmırsa, verilmiş vəsaitin geri qaytarılması tələb oluna bilər.

Belə mübahisələrdə sübutlar niyə vacibdir?

Əsassız varlanma ilə bağlı məhkəmə işlərində nəticəni çox vaxt sənədlər müəyyən edir.

Xüsusilə aşağıdakı sübutlar mühüm əhəmiyyət daşıyır:

• bank çıxarışları və ödəniş sənədləri;
• müqavilələr;
• elektron yazışmalar;
• elektron poçt məktubları;
• qəbzlər və digər maliyyə sənədləri;
• zəruri hallarda şahid ifadələri.

Məhkəmə yalnız pulun köçürüldüyünü deyil, həmin ödənişin hansı hüquqi əsasla edildiyini də qiymətləndirir.

İddia qaldırmaq üçün nə qədər vaxt var?

Mülki Məcəlləyə əsasən, əsassız varlanma üzrə tələb hüququnun həyata keçirilməsi üçün qanun müəyyən müddətlər nəzərdə tutur.

Bu səbəbdən uzun müddət gözləmək hüquqların müdafiəsini çətinləşdirə bilər. Mübahisə yarandıqda hüquqi vəziyyətin vaxtında qiymətləndirilməsi və zəruri addımların atılması böyük əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə

Hüquqi münasibətlərdə hər alınan pul və ya əmlak qanuni hesab edilmir. Əgər bir şəxs başqa birinin hesabına hüquqi əsas olmadan maddi fayda əldə edibsə, qanun həmin varlanmanın nəticələrinin aradan qaldırılmasını nəzərdə tutur.

Səhv köçürülmüş vəsait, baş tutmayan razılaşmalar, etibarsız müqavilələr və ya göstərilməyən xidmətlər nəticəsində yaranan mübahisələrdə hüquqlarınızı necə müdafiə edə biləcəyinizi bilmək vacibdir.

Hər bir işin özünəməxsus xüsusiyyətləri olduğundan, konkret hüquqi vəziyyət peşəkar şəkildə qiymətləndirilməli və uyğun hüquqi mexanizm seçilməlidir.

Hüquqi məsələlərdə düzgün qərar, vaxtında verilən qərardır.

Avukat.az olaraq əsassız varlanma, müqavilə mübahisələri, pul vəsaitlərinin geri qaytarılması və digər mülki hüquq məsələləri üzrə hüquqi məsləhət və məhkəmə təmsilçiliyi xidmətləri göstəririk.